Met twee simpele vragen – wat wil je behouden en waar ben je trots op – zette gemeente Harderwijk de eerste stap naar haar Omgevingsvisie 2040. Geen dik rapport, maar een wit vel papier én gesprekken met de stad. Die aanpak leidde tot een visie die stevig verankerd is in de geest van de Omgevingswet én werd bekroond met een ADS-Trofee 2025.
Visie maken begint met vragen, niet met antwoorden
De gemeente koos ervoor om letterlijk opnieuw te beginnen. “We wilden niet starten vanuit beleid, maar vanuit de beleving van inwoners,” zegt Céline Kram, senior planoloog. “Wat vinden mensen belangrijk? Wat maakt Harderwijk tot wat het is?”
Dat leverde een rijk palet aan inzichten op. Via stadsdialogen, inloopbijeenkomsten, straatgesprekken en online tools werd breed opgehaald wat er in de stad leeft. De geschiedenis van Harderwijk – als vissersstad, vesting en toeristisch centrum – kreeg ook een plek in het verhaal. Willeke van Santen, juridisch planoloog bij de gemeente, vertelt: “Die trots van inwoners zie je terug in de visie. Het gaat om het karakter van de stad, en hoe we dat willen behouden en versterken.”
"We wilden niet starten vanuit beleid, maar vanuit beleving."
De visie werd grotendeels in huis ontwikkeld door de ambtelijke organisatie. Henk Maas, ruimtelijk strateeg bij de gemeente en projectleider van het kernteam Omgevingsvisie, benadrukt het belang van intern eigenaarschap: “We wilden het niet over de schutting gooien naar een extern bureau. Dan blijft het te abstract. Nu is het echt ónze visie geworden.”
Van uitgangspunt naar structuur: werken in allianties
Om richting te geven aan de grote hoeveelheid ideeën en inzichten, koos Harderwijk voor de zogenoemde alliantiebenadering. Deze aanpak verdeelt het ruimtelijk denken niet in losse beleidsterreinen, maar in drie samenhangende domeinen die elkaar versterken. Het eerste domein is dat van de natuurlijke systemen: denk aan bodem, water, natuur en klimaat, die samen het fundament vormen van een gezonde leefomgeving.
Daarnaast is er het domein van mens en maatschappij, waarin thema’s als gezondheid, ontmoeten, veiligheid en cultuur centraal staan. Tot slot kijkt de alliantie van bebouwing en infrastructuur naar de manier waarop we wonen, werken, reizen en energie gebruiken. Door vanuit deze drie perspectieven te denken, wordt het mogelijk om complexe vraagstukken integraal te benaderen. En dat past precies bij de bedoeling van de Omgevingswet.
“Elke ontwikkeling raakt wel één of meerdere van deze allianties,” zegt Maas. “Door vanuit dat systeem te kijken, leg je de verbindingen die nodig zijn om integraal te werken.” De visie beschrijft dertien thema’s, elk gekoppeld aan deze allianties. Daardoor ontstaan dwarsverbanden en wordt zichtbaar wat samenhang of spanning oplevert.
Stappenplan Omgevingsvisie Harderwijk.
"De allianties helpen om losstaande ambities met elkaar te verbinden."
Samen leren, digitaal werken
De visie is niet alleen op papier gemaakt, maar direct opgebouwd als dynamisch document binnen het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). “Dat was even puzzelen,” zegt Van Santen, “maar het geeft wel een enorme meerwaarde. Je kunt thema’s koppelen, doorklikken en makkelijk actualiseren.”
De werkwijze sluit aan bij de Omgevingswet: ruimte voor lokale accenten, gekoppeld aan omgevingsprogramma’s en gebiedsgericht werken. De visie fungeert als startpunt voor uitvoering, in plaats van als einddocument.
Vijf lessen uit de Harderwijkse praktijk
De aanpak van Harderwijk laat zien dat het maken van een omgevingsvisie geen technisch of afstandelijk traject hoeft te zijn. Door dicht bij de eigen stad te blijven, slim te structureren en als organisatie zelf het voortouw te nemen, ontstond een visie die breed gedragen én uitvoerbaar is. Op basis van hun ervaringen deelt het team vijf belangrijke lessen die andere gemeenten kunnen inspireren.
1. Begin vandaag met wat inwoners belangrijk vinden
Door de vraag te stellen wat mensen willen behouden, krijg je andere antwoorden dan wanneer je begint bij beleidsdoelen. Het resultaat? Echte gesprekken én eigenaarschap.
2. Werk vanuit samenhang
De drie allianties geven richting én houvast. Ze maken duidelijk dat bijvoorbeeld woningbouw, gezondheid en groen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.
3. Houd het proces bij jezelf
Door de visie in eigen huis te ontwikkelen, ontstaat meer betrokkenheid. Afdelingen voelen zich verantwoordelijk en herkennen hun input.
4. Denk digitaal en dynamisch
De keuze om de visie direct in het DSO op te bouwen, maakt actualiseren en koppelen aan vervolgacties eenvoudiger. Het document is daarmee echt ‘levend’.
5. Blijf monitoren en ontwikkelen
De visie is geen eindpunt. Harderwijk wil met regelmaat bekijken of doelen worden gehaald en daar waar nodig bijsturen. Samen met de inwoners.
"Blijf, bij het opstellen van een omgevingsvisie, dichtbij je eigen gemeente."
Een aanpak die werkt
De omgevingsvisie van Harderwijk laat zien hoe je met een open houding en slimme structuur een gedragen toekomstbeeld kunt maken. Niet als beleidsstuk op de plank, maar als kompas voor de ontwikkeling van stad en buitengebied.
“We hebben geleerd dat als je begint bij wat mensen echt belangrijk vinden, de rest volgt,” zegt Maas. “En dat je ver komt als je natuur, samenleving en ruimte niet apart beschouwt, maar samen laat optrekken.”
De toekenning van de ADS-Trofee 2025 onderstreept de kracht van deze aanpak: als voorbeeld voor andere gemeenten én als erkenning voor de creativiteit van het Harderwijkse team.