Bij ruimtevaart denken veel mensen aan maanreizen en spaceshuttles, maar ook satellieten horen daarbij. Deze satellieten leveren waardevolle gegevens over ons land. Die data laten zien hoe Nederland zich ontwikkelt en maken patronen zichtbaar die je met het blote oog niet ziet. Satellietdata bieden meer mogelijkheden dan luchtfoto’s en worden steeds nauwkeuriger. Combineer je ze met andere geo-data (gebiedsinformatie), dan ontstaat een steeds gedetailleerder beeld van de fysieke leefomgeving. Dat is van grote waarde voor de inrichting van Nederland.
Het Netherlands Space Office (NSO) is het ruimteagentschap van de Rijksoverheid. NSO adviseert over en realiseert het nationale ruimtebeleid. Met het programma Bevorderen Gebruik Ruimtevaart stimuleert NSO het gebruik van satellietdata. Dat is één van de hoofddoelen van de organisatie.
Maatschappelijk belang van satellietdata groeit
Satellietdata spelen een steeds grotere rol in de ruimtelijke ordening. Satellieten meten niet alleen zichtbaar licht maar ook andere delen van het spectrum, én werken met radar. Daardoor zien ze meer dan het menselijk oog. Jarenlang waren luchtfoto’s dé standaard voor monitoring en toezicht. Inmiddels leveren satellieten scherpere en nauwkeurige beelden. Ook zijn ze vaker beschikbaar.
Dat vergroot de mogelijkheden voor toepassingen zoals veranderdetectie (het signaleren van veranderingen in een gebied), het volgen van ontwikkelingen in de leefomgeving en het maken van visualisaties die besluitvorming in de ruimtelijke ordening ondersteunen.
Met het Programma Zicht op Nederland- Datafundament (ZoN-DF) bij het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) werken veel partijen aan een geo-datafundament: een samenhangende basis van betrouwbare ruimtelijke gegevens voor maatschappelijke opgaven. Het programmateam ziet het belang van satellietdata toenemen en werkt nauw samen met NSO.
NSO lanceerde in 2025 GEO Netherlands (Group on Earth Observations) om organisaties die satellietdata gebruiken met elkaar te verbinden. Tijdens de kick-off in november richtten de deelnemers een community of practice op: een klankbordgroep voor beleidsmakers die met satellietdata werken. Daar delen zij innovaties, praktijkervaringen en knelpunten uit de praktijk.
Diverse satellietgegevens
Verschillende satellieten verzamelen elk op hun eigen manier gegevens. Programmamanager Coco Antonissen van NSO: “Elke satelliet levert een specifiek type data dat kan helpen bij maatschappelijke opgaven. Denk aan het begrijpen van klimaatverandering, het bewaken van de luchtkwaliteit en het borgen van veilige navigatie en betrouwbare communicatie.”
De Groenmonitor toont per perceel de gewasontwikkeling. De pixelresolutie is 10 m, zodat ook de biomassa-patronen binnen het perceel zichtbaar worden. Zo kan de boer precisielandbouw plegen, zoals plaats specifiek bemesten.
Voorbeelden van satellietsystemen en -gegevens:
- Radardata: een radarsatelliet zendt microgolven uit die de aarde weerkaatst. De satelliet vangt die weerkaatsing op. De radarbeelden brengen onder meer bodembeweging in kaart. Dat is bijvoorbeeld nuttig bij het monitoren van wijken en dijken en bij opsporing van illegale activiteiten.
- Multispectrale satelliet: deze satelliet meet het zichtbare licht in verschillende smalle kleurbanden. Die metingen maken archeologische ontdekkingen mogelijk die met het blote oog niet zichtbaar zijn.
- Hyperspectrale satelliet: deze satelliet meet zeer veel, ook voor de mens niet-zichtbare kleurbanden. Zo kunnen subtiele verschillen in vegetatie en mineralen worden aangetoond.
- TROPOMI: het TROPOspheric Monitoring Instrument meet luchtvervuiling in de onderste laag van de atmosfeer (de troposfeer). Het instrument scant dagelijks de hele aarde, met zeer kleine meetvlakken. Deze gegevens helpen om klimaatverandering beter in beeld te brengen.
- MeteoSat: de MeteoSat-satellieten leveren gegevens op voor de dagelijkse weersverwachting en voor wetenschappelijk onderzoek naar extremer weer en klimaatverandering.
- Navigatiesysteem Galileo: Galileo is ontwikkeld om de afhankelijkheid van EU-lidstaten van het Amerikaanse GPS te verkleinen. Het systeem levert radiosignalen voor plaatsbepaling, navigatie en tijdsbepaling.
- Programma ARTES: ARTES (Advanced Research in Telecommunications Systems) stimuleert de ontwikkeling en verbetering van satellietcommunicatie.
Luchtvervuiling in kaart gebracht met TROPOMI. Paars is de hoogst gemeten concentratie stikstofoxide in de troposfeer.
Technische ontwikkeling
De kwaliteit van de satellietbeelden is de afgelopen jaren sterk verbeterd. De resolutie – de mate van detail – ligt inmiddels rond de 30 centimeter per pixel. Dat betekent dat één pixel een aardoppervlak van 30 bij 30 centimeter weergeeft. Ter vergelijking: Sentinel-2-beelden hadden tot 2023 een resolutie van 10 meter.
Daarnaast zijn satellietbeelden nu vrijwel maandelijks beschikbaar. Dankzij de combinatie van scherpere beelden en hogere frequentie kunnen deze beelden benut worden voor nieuwe toepassingen. Denk aan veranderdetectie, het opsporen van verzakkingen in kademuren met Synthetic Aperture Radar (SAR, een radartechniek die zeer nauwkeurige metingen mogelijk maakt) en het bijna real-time volgen van temperatuurverschillen in steden via urban heat mapping.
Satelliet MeteoSat.
Veranderdetectie in de praktijk
De toegenomen beschikbaarheid van satellietbeelden biedt duidelijke meerwaarde bij veranderdetectie. Een waterschap kan bijvoorbeeld zien waar nieuwe ondergrondse verbindingen tussen watergangen (duikers) zijn aangelegd. Op satellietbeelden zien sloten eruit als donkere lijnen. Verschijnt er ineens een witte vlek van zandgrond, dan leert de ervaring dat daar waarschijnlijk een duiker is geplaatst.
Doordat beelden vaker beschikbaar zijn, is sneller te zien dat er iets verandert. Dat vormt een waardevolle aanvulling op luchtfoto’s, zeker in buitengebieden. Vroeger moesten opzichters het veld in om dit zulke veranderingen te ontdekken. Een waterschap beheert vaak een groot gebied. Satellietbeelden helpen om een eerste selectie te maken: waar gaat het goed en waar is controle nodig?
Monitoring van bodembeweging en infrastructuur
SAR-radarbeelden spelen ook een belangrijke rol bij het monitoren van bodembeweging en infrastructuur. Radar is niet afhankelijk van het weer, in tegenstelling tot luchtfoto’s. De satelliet zendt signalen uit en vangt de reflecties op. Vegetatie, infrastructuur en water weerkaatsen die signalen elk op hun eigen manier. Daardoor zijn deze oppervlakten goed van elkaar te onderscheiden.
Met deze techniek is bodembeweging tot op enkele millimeters per jaar meetbaar. Dat is relevant voor wegen, dijken en kademuren: waar treedt zetting op en waar kunnen zwakke plekken ontstaan?
Een concreet voorbeeld is de overstroming van de Waal bij Nijmegen in december 2020. Metingen lieten verschillen in waterstand en overstroomde gebieden zien. Daardoor werd duidelijk waar het water buiten de oevers trad en welke gebieden risico liepen. Radarbeelden maken het ook mogelijk verzakkingen van kademuren te detecteren, in combinatie met gegevens over het materiaalgebruik uit het geo-datafundament.
Kaart met twee radarbeelden (Radarsat-2 data met 5m resolutie) van het gebied rond Nijmegen op 24 december 2020 en 10 februari 2021. Op 24 december 2020 was er een ‘normale’ waterstand en zijn de kribben nog te zien, terwijl het rond 10 februari 2021 hoogwater was met als gevolg dat de rivieren zijn overstroomd richting de uitwaarden en overloopgebieden.
Samenwerking en kennisdeling
Satellietdata en de toepassingen ervan zijn belangrijk voor het geo-datafundament van Nederland. Door satellietdata te combineren met andere ruimtelijke gegevens ontstaat extra waarde. Zo worden digitale tweelingen gemaakt: digitale modellen van de werkelijkheid waarin databronnen en rekenmodellen ingezet worden om scenario’s te simuleren en voorspellingen te doen. Dat helpt beleidsmakers om beter onderbouwde keuzes te maken.
Satellietdata bieden veel kansen, maar veel toepassingen staan nog aan het begin. ZoN-DF nodigt organisaties uit om hun ervaringen met remote sensing (waarnemingen op afstand via satellieten of sensoren) te delen. Successen én knelpunten - juridisch, ethisch of technisch - zijn relevant. Deze input helpt om kennis te bundelen en binnen GEO Netherlands op de juiste plek te agenderen.
Maakt jouw organisatie gebruik van remote sensing? Laat het weten en deel je voorbeelden of ideeën via: zon-df@minbzk.nl.