Knooppunt Klaverpolder (Moerdijk)

Wat een gemiste kans is de naam van dit knooppunt toch, bedenk ik als de trein me over het Hollands Diep voert. Rechts ligt de snelwegbrug met daarachter de schoorstenen van de haven van Moerdijk, links de brug van de HSL met in de verte duwbakken die voor anker liggen. Ik bedoel, Klaverpolder is natuurlijk best een aardige naam, maar die is tegelijk zo generiek dat het knooppunt overal zou kunnen liggen. En deze knoop ligt toch echt niet zomaar ergens.

We passeren het monument van de Moerdijkbruggen: twee oude brugliggers die het kleine bronzen beeld omvatten dat de eerste autobrug markeerde die Noord- en Zuid-Nederland hier met elkaar verbond. Na een kleine kilometer doemt rechts het knooppunt op, daarna een gigantische blauwe hal op Logistiek Park Moerdijk en dan stoppen we op station Lage Zwaluwe.

Station met de potentie van een mobiliteitshub

Ik stap uit en beklim de trappen naar de loopbrug die over de sporen leidt. Bovengekomen is het uitzicht groots, je ziet op de voorgrond het logistieke park en op de achtergrond de industriehaven, daartussenin het knooppunt. Wat zou er kortom logischer zijn dan het recht voor zijn raap knooppunt Moerdijk te noemen? En als je dan toch bezig bent, waarom het station dan ook niet meteen zo noemen? Lage Zwaluwe, het dorpje waarnaar het nu is vernoemd, ligt verder weg dan het dorp Moerdijk, en het station ligt ook nog eens op het grondgebied van de gemeente Moerdijk. Maar vooral: de naam Moerdijk, waarin haven en industrie resoneren, zou ook de verwachtingen temperen dat je op een klassiek dorpsstation aankomt. Want dat het station volgens de enquête van reizigersorganisatie Rover al jaren op rij het lelijkste station van Nederland is, ligt niet aan de staat van onderhoud – alles is hier schoon, heel en veilig –, maar aan de grootschaligheid en verlatenheid van de omgeving. Station Moerdijk past daar veel beter bij. Als het aan de gemeente ligt gaat dit trouwens veranderen. Zij zou graag zien dat de potentie van het station beter benut wordt en er een levendige mobiliteitshub ontstaat om het haven- en industrieterrein Moerdijk te verbinden met de Randstad en de rest van Brabant. 

Eigen bus

Als ik het station verlaat, staat Henk Schakenraad me al op te wachten op het P+R-terrein. Hij is manager infra & beheer van Havenbedrijf Moerdijk en zo ongeveer getrouwd met dit gebied. Toen onlangs de open dag van het havenbedrijf samenviel met zijn familiereünie, huurde hij een bus om zijn zestig familieleden er een rondleiding te geven. Officieel begint zijn werkterrein pas aan de andere kant van de snelweg, maar dat is voor Schakenraad geen reden om zich niet ook met deze kant te bemoeien. Hij wijst op de bushalte waar sinds afgelopen juli een bus naar het logistieke park en de haven vertrekt, een lang gekoesterde wens van het Havenbedrijf.

We lopen naar het zuiden, met links het spoor en rechts snelweg A16 waarlangs de drie turbines van windpark Streepland staan. Een zijweggetje voert naar een klein uitzichtplatform in de vorm van een zwierige trap. Binnenkort wordt het opgeleverd, helaas zit het hek nu nog op slot. Het gebied tussen het spoor en de snelweg is een ontwikkellocatie gericht op mobiliteit en bedrijvigheid. Invulling van het gebied maakt onderdeel uit van de planontwikkeling voor de veel grotere Powerport opgave. Toch neemt Schakenraad de toekomstige ontwikkeling al wel mee in de berekening van de benodigde capaciteit van het viaduct waar we op aflopen: "Ik denk in een termijn tot 2040, dat is bij wijze van spreken morgen al. En dan kijk ik natuurlijk verder dan het Havenbedrijf sec."

De Gouden Leeuw

Bij het viaduct slaan we rechtsaf, de ‘trage’ rotondes voor de op- en afritten van de A16 worden binnenkort vervangen door kruispunten die dankzij slimme verkeerslichten het verkeer veel sneller afwikkelen. De hoge zandlichamen langs de weg laten de grond alvast inklinken voor een fietspad: ‘We hebben straks de hele breedte van dit viaduct nodig, dus we hangen er een aparte fietsbrug aan.’

Aan de andere kant van de snelweg kijken we uit over een enorme zandvlakte: hier in de oksel van de A16 en de A17 wordt het LPM gebouwd, het Logistiek Park Moerdijk met een oppervlak van twee vierkante kilometer. Hoe groot dat terrein ook is, er komen toch maar vier kavels. Consumenten zullen van hieruit niet worden bediend, vestigingsvoorwaarden zijn B2B (business to business) en Value Added Logistics (waarde toevoegen door bijvoorbeeld assembleren of herverpakken).

In de verte zien we recht voor ons een blauwe, wat gekromde hal tegen de A17 liggen: het distributiecentrum dat DSV hier neerzet. Het is met 240 duizend vierkante meter het grootste van Nederland, en bevat anderhalf keer zoveel staal als de Eiffeltoren. Links verrijzen de contouren van een witte hal die ‘voor de markt’ wordt ontwikkeld door LPM Holding, de private samenwerkingspartner van het Havenbedrijf. In de volgende fase komt er langs de A16, nog een tweede reus van de Holding. En als sluitstuk zal Lidl in het midden een hal neerzetten, uiteraard ook gigantisch.

O ja, op de voorgrond ligt ook nog, heel bescheiden, hotel-restaurant De Gouden Leeuw. Het adverteert met ‘goudeerlijk genieten sinds 1853’, maar het gebouw met tankstation en parkeerterreinen is pas een kwart eeuw oud: de oude herberg is bij de reconstructie van de A16 gesloopt. Ook De Gouden Leeuw gaat mee in de vaart der volkeren en bouwt nu met Europese subsidie een bewaakte parkeerplaats voor 400 vrachtwagens.

Landschapspijn

De route die ik had uitgezet loopt langs de A16 naar het noorden, maar Schakenraad wijst er fijntjes op dat de Moerdijkseweg die ik wil nemen helemaal niet meer bestaat. Samen met buurtschap ’t Hoekske, dat uit een dertigtal huizen bestond, is de weg van de kaart geveegd om het logistieke park überhaupt aan te kunnen leggen. Hij tilt een bouwhek opzij en we lopen parallel aan een oude, met bomen omzoomde dijk, de Lapdijk, over een splinternieuwe weg in de richting van de witte hal in aanbouw.

Blijkbaar kan ik mijn ontzetting over het weggevaagde landschap niet verbergen, want Schakenraad begint zijn uitleg over de groenstrook tussen de weg en het dijkje omzichtig. "Sommigen noemen het compensatiegroen of zelfs greenwashing, maar het is toch echt meer dan dat. Wettelijk is deze dertig meter brede strook met twee sloten voldoende, maar aan de andere kant van de dijk, dus buiten het logistieke park, hebben we nog eens een vijftig meter brede strook aangelegd. En straks in het middendeel, bij Lidl, komt er nog meer groen."

Net op dat moment scheert een roofvogel over de zandvlakte. "Je moet onze huisecoloog vragen wat voor vogel dat is, dat weet ik niet, maar wat ik van hem wel heb geleerd is dat de ecologische waarde van onze haven en van dit park straks veel hoger is dan daarbuiten. Voor ons gaan natuur en economie echt hand in hand." Dat de soortenrijkdom toeneemt, zeker ten opzichte van de grootschalige landbouwgronden die er eerst lagen, wil ik graag geloven, maar is biodiversiteit het enige dat telt? Ik moet denken aan het begrip ‘landschapspijn’, dat bedacht is door trekvogelexpert Theunis Piersma, en dat bijvoorbeeld ook gaat om het verlies van de historische gelaagdheid van een landschap.

Ondertussen wijst Schakenraad alweer op een houten huisje op palen dat net boven de dijk uitsteekt: "Dat is een uilentil die we als vervangende huisvesting hebben aangelegd voor een uil die in een gesloopte boerderij zat. Dat die uil al onderdak had gevonden in een andere boerderij, telde voor de provincie niet. De til staat nog steeds leeg, kostte toch 18 duizend euro." Regels zijn regels.

Eigen viaduct

Terwijl we verderlopen, vertelt hij dat hij ook de relatie met de buren koestert: "Bedrijven zijn onze klanten, maar het is de omgeving die ons een 'license to operate' geeft." Om die reden ligt er bijvoorbeeld een fietspad langs de weg waar we lopen: "Nu fietsen mensen nog over de Lapdijk, maar die is smal en auto’s rijden er hard. We halen de fietsers straks naar ons terrein en zetten ze aan het einde met een fietsbrug op de bredere Koekoekendijk. En voor de sociale veiligheid plaatsen we 45 camera’s." Een goed verlicht en bewaakt fietspad langs een ecologisch ingerichte bufferzone in plaats van een smalle, met bomen omzoomde dijk met tegenliggers – als de moderne, frictieloze wereld ergens te aanschouwen is, dan is het hier.

Met een bocht lopen we om de witte hal naar de blauwe hal en stuiten na ruim twee kilometer op de A17. Voor ons ligt een splinternieuw viaduct dat over de snelweg voert. "Dit is de Interne Baan, een shortcut tussen de haven en het logistieke park die uitsluitend toegankelijk is voor vrachtwagens, bussen en hulpdiensten. Daarmee houden we toch weer een paar procent verkeer van de knoop weg." Knooppunt Klaverpolder is namelijk nu al regelmatig overbelast, maar de problemen zijn volgens het ministerie van I&W nog niet groot genoeg om de wegen op afzienbare termijn te verbreden.

Het is een mooi, strak viaduct, met schuine kolommen van zichtbeton en een golvende houten borstwering. "Echt Rijkswaterstaat nieuwe stijl", zeg ik waarderend, maar ik blijk me te vergissen: "Dat viaduct is van ons, wij hebben het zelf laten ontwerpen en bouwen. Uitgangspunt was dat het tot een familie behoort." Aha, het lijkt dus op de andere viaducten van de A17? "Bepaald niet, nee, dan zou zo’n moedeloos stemmend betonnen ding zijn. Het hoort bij onze familie, die steeds de verbinding legt tussen bedrijvigheid aan de ene kant en natuur aan de andere kant." Iets verder naar het zuidwesten, bij afslag 26 van de A17, wil het Havenbedrijf een dertig meter hoge uitzichttoren bouwen die zicht geeft op de haven. "Het idee is om daarvoor opengewerkte containers te gebruiken, het ontwerp is van kunstenaarscollectief Gijs van Vaerenbergh."

Valse gevel

Aan de overkant van de snelweg zien we de camping liggen die door een ontwikkelaar is opgekocht om er woningen voor 450 arbeidsmigranten te bouwen. Langs de Interne Baan is al een extra brede sloot voor de watercompensatie aangelegd. We blijven aan deze kant van de A17 en lopen langs de blauwe DSV-hal, waaraan de laatste hand wordt gelegd. Aan het einde krult het ruim een kilometer lange gebouw mee met afrit 27. Dit laatste stuk van de gevel is ‘vals’: het dient enkel om wachtende vrachtwagens straks aan het oog te onttrekken. Deze esthetische ingreep vloeit voort uit het beeldregieplan dat Studio Marco Vermeulen in 2012 opstelde en dat een gesloten gevel op de bebouwingsgrens voorschreef.

Achteraf had Schakenraad liever gezien dat er groenere eisen waren gesteld: "Achter die gevel ligt nu een enorme plaat asfalt, we hadden die ruimte ook ecologisch kunnen benutten. We zijn nu aan het kijken of het binnen het bestemmingsplan mogelijk is om alsnog meer ruimte voor groen te maken. Ook bedrijven willen dat graag, ze willen duurzaamheidslabel excellent in plaats van het huidige very good."

Via de waterberging met nieuwe bankjes bereiken we een nog nieuwer kruispunt met een eveneens nieuwe bushalte en verlaten bij de tijdelijke betoncentrale het logistieke park. Maar daarmee houdt de logistiek nog niet op. Aan de overkant ligt truckersrestaurant ’t Klaverhuys , net als De Gouden Leeuw een oud familiebedrijf, maar dit is net opgekocht door het Spaanse familiebedrijf Padrosa om er een bewaakte truckstop voor 300 vrachtwagens van te maken. Daarnaast staat nog een hotel waar veelal arbeidsmigranten wonen en Club Moonlight A16, die pal tegen de snelweg ligt. Volgens de website is dit "een stout café met de warmte van een club vol met gezellige dames".

Ruimte gezocht voor de energietransitie

En dan komen we aan de andere kant van de snelweg in de open polder uit, eindelijk kan de blik over weidse akkers vlieden, in de verte is de betonnen kerktoren van Moerdijk zichtbaar. Maar voor hoe lang nog? Rijk en Regio kwamen overeen dat uitbreiding van het haven- en industriegebied voor de Powerport opgave onvermijdelijk is: voor de energietransitie moet zeven vierkante kilometer ruimte worden gevonden. Grofweg zijn er twee opties: ten zuidoosten van het logistiek park en dus landinwaarts, of op de plek voor onze neus, dus het gebied tussen het Hollands Diep, de A16 en de A17, inclusief het dorp zelf.

Gaat het Havenbedrijf de uitbreiding voor Powerport straks ontwerpen en inrichten, net zoals eerder het haven- en industriegebied en nu het logistiek park? Schakenraad: "Er ligt nog geen besluit over de locatie, dat is een zaak van Rijk, provincie en gemeente. Als Havenbedrijf wachten wij het proces verder af."

Als we de Steenweg aflopen die het dorp aaneenrijgt, zien we naast sleetse panden ook een glanzend gemeenschapshuis en een twee-onder-een-kapwoning in aanbouw. De toren en de voorgevel van de wederopbouwkerk staan fier en strak gerenoveerd overeind, de kerk zelf is zeven jaar geleden gesloopt en is naar de wens van het dorp een multifunctioneel sportveld geworden.

Overbodig geluidsscherm

Bij de dorpshaven aan het einde van de Steenweg slaan we rechtsaf en lopen over een hoge dijk langs het Hollands Diep. We passeren een gemaal en een bungalowpark dat in gebruik is voor de huisvesting van arbeidsmigranten, en lopen dan aan de buitenkant van de dijk onder de eerste brug door. Bij het monument, dat ik uit de trein al zag, klimmen we omhoog.

We pikken een smalle boerenweg op die strak tegen de A16 ligt. Schakenraad verbreekt het stilzwijgen en wijst naar de blauwe plaatsnaamborden op de portalen aan de overkant van de weg, die het knooppunt aankondigen. ‘Antwerpen-Havens, Roosendaal, Bergen op Zoom’ staat er met een pijl naar rechts. "Daar moet Moerdijk-Havens natuurlijk bij komen te staan, na twee jaar lobbyen wil Rijkswaterstaat nu eindelijk met ons praten."

De boerenweg blijft de snelweg strak volgen, draait mee met de boog die het verkeer van de A17 op de A16 brengt en eindigt bij een viaduct over de A16. Voor we linksaf slaan om terug naar het station te lopen, wijst Schakenraad opnieuw naar de overkant. "We zijn met Rijkswaterstaat ook in gesprek over het geluidsscherm dat daar staat. Het is gebouwd voor ’t Hoekske, maar dat bestaat niet meer, dus nu kan het weg. Een scherm weghalen, daar hadden ze nog nooit van gehoord. Enfin, het verzoek is nu in procedure."

Katja de Haan, gemeente Moerdijk: stand van zaken

“Rijk en regio hadden afgesproken om in december een gezamenlijk besluit te nemen over de zoekrichting voor uitbreiding. Ter voorbereiding op dit besluit heeft de gemeenteraad op 19 november randvoorwaarden vastgesteld die horen bij een dergelijk besluit. Tevens heeft de gemeenteraad gesteld uitbreidingsoptie zuidoost onaanvaardbaar te vinden omdat deze geen leefbaar perspectief biedt voor dorp Moerdijk en ook de leefbaarheid in drie andere kernen onder druk komt te staan. Daarnaast ontstaat in deze ontwikkelrichting geen goed functionerend havensysteem omdat de industrie niet aangesloten is op de waterkant en het spoor. De raad heeft aangegeven dat uitwerking van optie oost acceptabel is mits de randvoorwaarden worden gewaarborgd die mede door inwoners en agrariërs zijn vastgesteld. Mensen hebben duidelijkheid en toekomstperspectief nodig. Dit vraagt om een menselijke aanpak. Rijk en provincie bleken meer tijd nodig te hebben om tot een besluit te komen. Definitieve besluitvorming over de zoekrichting voor uitbreiding is daarom uitgesteld tot juni 2026.”