Een gezondheidsgerichte ruimtelijke ordening kan de sleutel zijn tot minder gezondheidsverschillen, meer brede welvaart en meer geluk. Dat stelt Annius Hoornstra, bestuurslid van de Eo Wijersstichting, na afloop van de 13e Eo Wijersprijsvraag. Tijdens de slotbijeenkomst op woensdag 30 september 2026 werd Welzijnsoord Veenkoloniën uitgeroepen tot landelijk winnaar. Voor de regio Drenthe-Overijssel introduceerden zij voedselbossen waardoor de gezondheid aanzienlijk vooruitgaat.
Uitreiking van de Eo Wijersprijsvraag-publicatie.
Tekst: Annius Hoornstra
Er zat spanning in de lucht bij de eerste bijeenkomsten in de regio’s van de onlangs afgeronde Eo Wijersprijsvraag. Een regionale prijsvraag gericht op het bergroten van gezondheid en geluk. Maar wat gaan ontwerpers van elders veranderen aan mijn toekomst als bewoner of ondernemer? Of nog scherper, wordt het een herontwerp, top-down, een moderne variant van de Koloniën van Weldadigheid? Een geprojecteerde eigen agenda, verpakt in een maatschappelijk gemotiveerd concept?
Er is ook aanleiding voor maatschappelijke betrokkenheid: het bevorderen van de gezondheid is een in de Grondwet en Omgevingswet vastgelegde overheidstaak. En dan? Wat betekent dat voor ontwerp op regionale schaal, in omgevingsvisies van provincies, of in regionale uitwerkingsagenda's en investeringsagenda's die binnenkort verschijnen: wordt de gezondheidsopgave uit de regio benoemd? Of staan er enkel doelstellingen in, precies waar de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) al decennia geleden voor waarschuwde, gericht op het verbeteren van de algemene volksgezondheid van de al gezonde medemens, terwijl we de enorme gezondheidsverschillen ongemoeid laten?
Wie de gezondheidsopgave oppakt, krijgt de koppelkansen gratis mee
De vraag van een "verkwikkend vergezicht" was de opgave van de Eo Wijersprijsvraag, een ruimtelijke strategie die binnen drie generaties leidt tot minder gezondheidsverschillen en meer geluk. En de ingezonden ontwerpstrategieën laten zien hoe het moet met varianten van verbeeldende en verleidelijke integrale toekomstperspectieven. Niet eensluidend, nee. Maar wél met een spervuur aan ideeën en een urgente gewaarwording: wie start vanuit het gezondheidsperspectief, heeft een verbindend thema in de ruimtelijke ordening. Ruimtelijke ordening is ook meer dan de allocatie van functies en de daarbij behorende strijd om de ruimte. Het gezondheidsperspectief biedt een positieve context voor het gesprek over ruimtelijke interventies.En het plaatst de grote transities, die van landbouw of waterhuishouding, in één positief frame. Iedereen is voor een gezonde leefomgeving en kan zich daartoe verhouden.
De landelijke en regionale winnaars van de Eo Wijersprijsvraag 2026.
In de drie onderzochte regio's (de oude Veenkoloniën in Drenthe-Overijssel, Foodvalley en MooiMaasvallei) zijn de opgaven: stress door gebrek aan perspectief of eigenaarschap over de eigen toekomst, ongezonde omgevingsfactoren, zoalsslechte lucht- en waterkwaliteit en geluidsoverlast en gezondheidsklachten die samenhangen met de slechte bereikbaarheid van werk en voorzieningen.
De oplossingen volgen drie lijnen. De eerste is herkenbaar: water, bodem en het onderliggende landschap plus fysieke en economische netwerken faciliteren en structureren de natuur- en wateropgave én de allocatie van programma. Relevant effect: deze ingrepen versterken de eigenheid van de regio als een thuis, met de bijbehorende geborgenheid. Netwerken geven toegang tot werk en voorzieningen én bepalen de brandpunten waar ontmoeting kan plaatsvinden. De tweede lijn is het programma: nieuwe functies die aansluiten op de landbouwtransitie, natuurontwikkeling en gezond bewegen door fiets- en wandelroutes. De derde lijn is het eigenaarschap: voorstellen variërend van eigenaarschap over de grond, tot sturing op het programma enhet lokaal herverdelen van de opbrengsten:de brede welvaart.
De ontwerpstrategieën, het vocabulaire en — niet onbelangrijk — het opdrachtgeverschap waar ruimtelijke ordening en gezondheidszorg elkaar versterken- zitten nog in een ontluikende fase. Er zijn volgende stappen nodig. De al genoemde regionale uitvoeringsstrategieën van de landelijke omgevingsvisie (de Nota Ruimte) bieden een geweldige integrerende rol van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en het ruimtelijk ontwerp door het organiseren van meekoppelende belangen van landbouw, natuur, economie én gezondheid. Als de betrokken ministeries, van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) tot Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) daarbij hun budgetten integraal inzetten is dat een enorme stap om te komen tot een gezonde en gelukkige toekomst.
Bovenal geeft het een alternatief voor gepolariseerde beleidskeuzes. De overheid is onderdeel van de oplossing, waarbij de mens centraal staat met als doel een gezonde en gelukkige toekomst. Passend in de traditie van de hygiënisten uit de 19e eeuw. Weldadigheid ontworpen vanuit de regionale behoefte.