Kabels en leidingen, drinkwaterwinning, warmte-koudeopslag, geothermie, waterberging en infrastructuur vragen inmiddels allemaal om een plek in de ondergrond. Hierdoor wordt het steeds drukker en moeten vitale functies, zoals de drinkwatervoorziening, goed worden beschermd. Dit alles maakt het noodzakelijk om de ondergrond actief mee te ontwerpen en dit vraagt allereerst om betrouwbare, gedeelde data.
Water en bodem sturend
De noodzaak om de ondergrond beter te begrijpen en mee te nemen in keuzes sluit direct aan bij een bredere beleidsontwikkeling in de ruimtelijke ordening: het principe ‘Water en Bodem Sturend’. Daarbij wordt eerst gekeken naar de natuurlijke eigenschappen van bodem- en watersysteem, voordat ruimtelijke keuzes worden gemaakt. De bodem onder onze voeten en het water erboven en erin moeten meegewogen worden om te kunnen bepalen wat waar wel en niet kan worden ontwikkeld. Om dat te kunnen doen, zijn betrouwbare gegevens nodig. Zonder inzicht in bodemlagen, grondwater en de draagkracht van de ondergrond is het onmogelijk om dit principe toe te passen.
De BRO als fundament
De Basisregistratie Ondergrond (BRO) groeide in minder dan tien jaar uit tot een centrale informatiebron voor iedereen die werkt aan de fysieke leefomgeving. Gemeenten, provincies, waterschappen en het Rijk leggen er gegevens vast over bodemopbouw, grondwater en de eigenschappen van de ondergrond. Daardoor ontstaat een landsdekkend beeld van bodemlagen, draagkracht, milieukwaliteit en grondwatergedrag.
Hoe belangrijk die informatie inmiddels is geworden, blijkt uit het gebruik. Waar de BRO enkele jaren geleden nog ongeveer 60.000 keer per jaar werd geraadpleegd, ligt dat aantal inmiddels op meer dan 4,5 miljoen bevragingen per maand.
Die groei laat zien dat ondergrondgegevens steeds vaker al in een vroeg stadium van ruimtelijke vraagstukken worden gebruikt. Ook voor de monitoring van bodemdaling en grondwaterstanden is de registratie inmiddels onmisbaar geworden.
Aanlevering van data over milieukwaliteit
De basis onder grote maatschappelijke opgaven
De ondergrond speelt een rol bij vrijwel iedere grote ruimtelijke opgave. Voor de energietransitie zijn gegevens nodig over bodemenergiesystemen en geothermie. Bij woningbouw en infrastructuur is kennis van bodemopbouw en grondwater essentieel. Ook voor het bepalen van funderingscondities spelen bodemgegevens een rol. Dat geldt ook voor de aanleg van windparken, CO₂-opslag in lege gasvelden en de bescherming van drinkwater.
Daarnaast ondersteunt de BRO de ontmanteling van bestaande olie- en gasinfrastructuur. Door inzichtelijk te maken wat er in de ondergrond aanwezig blijft, kunnen toekomstige ruimtelijke plannen veilig en verantwoord worden voorbereid. Steeds vaker blijkt dat belangrijke ruimtelijke keuzes boven de grond beginnen met betrouwbare informatie onder de grond.
De ondergrond zichtbaar maken
De afgelopen jaren is het steeds makkelijker geworden om de ondergrond zichtbaar te maken en mee te nemen in ruimtelijke afwegingen.
Digitale tweelingen en 3D-modellen spelen daarin een belangrijke rol. Waar de ondergrond vroeger grotendeels verborgen bleef, maken deze technieken het mogelijk om gevolgen van ingrepen zichtbaar te maken voordat ze plaatsvinden.
Dat helpt planners, ontwerpers en bestuurders om bovengrondse en ondergrondse ontwikkelingen als één samenhangend systeem te bekijken. Want wat onder de grond gebeurt, heeft vaak direct invloed op wat bovengronds mogelijk is.
Nieuwe ontwikkelingen, zoals kunstmatige intelligentie, maken deze toepassingen steeds krachtiger. Daardoor wordt het eenvoudiger om funderingsrisico's te berekenen, scenario's door te rekenen en ontwerpkeuzes beter te onderbouwen.
Ook in het grondwaterdomein ontstaan nieuwe mogelijkheden. Realtime gegevens uit meetsensoren maken het mogelijk om veranderingen sneller te signaleren en maatregelen eerder te nemen. Zo kunnen bijvoorbeeld de gevolgen van verdroging en bodemdaling beter worden voorspeld.
Investeren aan de voorkant levert winst op
De maatschappelijke waarde van goede ondergrondinformatie blijkt inmiddels aanzienlijk. Het potentiële voordeel van de BRO wordt geschat op honderden miljoenen euro's. Projecten lopen minder vertraging op, juridische conflicten kunnen worden voorkomen en de kans op onverwachte tegenvallers neemt af.
Juist in de bodem kunnen onverwachte omstandigheden grote gevolgen hebben. Denk aan vervuiling, veenlagen of inklinkende grond. Zulke verrassingen leiden vaak tot vertraging, extra werkzaamheden en hogere kosten.
Voor gebiedsontwikkelaars, netbeheerders en aannemers is investeren in goed bodem-, milieu- en grondwateronderzoek daarom veel meer dan een technische exercitie. Het is een voorwaarde om grote maatschappelijke opgaven sneller, veiliger en beter uitvoerbaar te maken.
Van verborgen laag naar volwaardige ontwerpruimte
De tijd dat de ondergrond vooral werd gezien als onzichtbaar en daarom risicovol ligt achter ons. Steeds vaker vormt kennis van de ondergrond de basis voor keuzes over woningbouw, energie, klimaatadaptatie en infrastructuur. Daarmee groeit ook het belang van betrouwbare gegevens.
De BRO, digitale tweelingen en nieuwe analysetechnieken maken het mogelijk om de ondergrond beter te begrijpen, zichtbaar te maken en mee te nemen in ruimtelijke afwegingen. De ondergrond is daarmee niet langer een verborgen laag in de ruimtelijke ordening, maar een volwaardige ontwerpruimte geworden.