‘Wonen, werken & bereikbaarheid’ is een belangrijk thema in de nieuwe Nota Ruimte: zonder bereikbaarheid geen wonen en werken. Onderbelicht is de rol van de verkeersknopen, hoog tijd dus voor het verkennen van de knopen van de toekomst. Tijdens de Dag van de Ruimtelijke Ordening op 24 juni gidste stadsonderzoeker Tijs van den Boomen op onze uitnodiging een groep RO-partners op de fiets rond knoop Oudenrijn. Insteek van de ‘zoektocht’: “Hoe kan de ruimtelijke kwaliteit rondom de knoop worden vergroot, zodat een non-place een echte plek wordt? En welk perspectief biedt de veranderende visie op mobiliteit daarbij?”
Groen rondom de knoop
Tekst: Renson van Tilborg
Stadsonderzoeker Tijs van den Boomen bekijkt onze fysieke en sociale leefomgeving graag op ooghoogte. Vanuit dat perspectief verkende hij de afgelopen tijd veertig knooppunten in heel Nederland. Op onze uitnodiging maakte hij een serie over een selectie van negen knopen. Zijn drijfveer: “Bij knopen stuit de nationale logica van de snelwegen op de lokale werkelijkheid van het langzaam verkeer. De botsing van die twee systemen leidt tot een soort lasnaden in de ruimtelijke ordening. Dat bracht me op het idee om wandelroutes uit te zetten en – steeds in het gezelschap van een expert – de ruimtelijke kwaliteit van deze onbekende rafelranden al lopend in kaart te brengen.”
De serie vormde de inspiratiebron om tijdens de Dag van de Ruimtelijke Ordening in Nieuwegein samen een fietsexcursie rond knoop Oudenrijn te organiseren, inclusief een goed gesprek onderweg met experts over de knooppunten van de toekomst.
Excursiegids en stadsonderzoeker Tijs van den Boomen
10-minutenstad
Ben Norg is strategisch projectmanager Ruimte bij de gemeente Utrecht. Aan de oever van het Amsterdam-Rijnkanaal licht hij toe hoe aan de zuidwestkant van Utrecht de komende decennia de stad wordt uitgebreid. “We hebben zo’n 60 tot 70.000 woningen te bouwen, deels binnenstedelijk. In Beurskwartier en Merwedekanaalzone zijn we al begonnen, en we maken volop plannen voor de sprong over de A12 naar Westraven, vervolgens over het kanaal richting Galecopperzoom en als sluitstuk over de A2 naar Rijnenburg. Zo leggen we de verbinding tussen de stad en het Groene Hart. Dit gebied ligt dan wel naast knooppunt Oudenrijn, maar we investeren juist flink in het ov en het langzaam verkeer om het dagelijks woon-werkverkeer af te wikkelen. Er komt onder meer een sneltram vanaf Utrecht Centraal naar Rijnenburg, die mogelijk ter hoogte van het hoofdkantoor van Rijkswaterstaat via een nieuwe brug over het kanaal gaat rijden. Ook al ontwikkelen we autoluw, toch weten we dat het autoverkeer toeneemt. Om die groei zo klein mogelijk te houden, zetten we in op het zo veel mogelijk realiseren van voorzieningen en werkgelegenheid in de nabijheid – de tienminutenstad wordt dus als het ware uitgebreid.”
Ben Norg, strategisch projectleider Ruimte gemeente Utrecht
Alternatieve Ring
Christiaan Kwantes, consultant Mobiliteit en Ruimte bij Goudappel praat ons bij op het Marinus van Tyrusviaduct, waar ook een op- en afrit is naar Leidsche Rijn. Hij houdt zich onder meer bezig met het Alternatief voor de Ring Utrecht (ARU). “De Ring Utrecht is onze nationale draaischrijf en dat zit de ambities van Utrecht in de weg. Met het ARU willen we meer verschil maken tussen het doorgaande landelijk verkeer en het lokale en regionale verkeer. Ons staat met name aan de zuidwestkant een parallelstructuur voor ogen, die meer op- en afritten heeft, met kleinere boogstralen en lagere snelheden. Zo kan de Ring smaller en groener worden. Dat sluit ook aan bij de mobiliteitsvisie van Utrecht en de ambitie om het autogebruik doen af te remmen met aantrekkelijke fietspaden, OV-verbindingen, hubs en andere vormen van mobiliteit. Utrecht hanteert een parkeernorm van gemiddeld 0,6 parkeerplaats per woning. Het ARU, het Alternatief voor de Ring Utrecht, is op dat ‘nieuwe normaal’ afgestemd.”
Christiaan Kwantes, Goudappel
Snelwegknooppuntpark
Noël van Dooren, Rijksadviseur Fysieke Leefomgeving bij het College van Rijksadviseurs, schetst in de oksel van de knoop de lange lijnen. “De stad beweegt naar de snelweg toe, dat ervaar je hier bij Oudenrijn al heel sterk. Als je wilt nadenken over de toekomst van de knoop, dan is het goed om te weten hoe het hier was voordat de knoop ontstond vanaf 1939. Op Topotijdreis.nl zie je dan veenlandschap, polders en boerderijen. Dat roept de vraag op – in ieder geval bij mij – hoe die maat van toen zich verhoudt tot de maat van nu en welke inzichten dit biedt die helpen bij het vormgeven aan de knoop van straks. Wat ik nu zie, is een non-place, ontworpen door anonieme ontwerpers en planners, met slechts een paar muizengaatjes in het snelwegsysteem richting Rijnenburg. Wat als je de A2 drie meter onder het maaiveld zou leggen? Dan speel je ruimte vrij voor het eerste snelwegknooppuntpark van Nederland. Waarom niet? In Rijnenburg en Nieuwegein zouden de bewoners dat weleens een prima idee kunnen vinden.”
Noël van Dooren, Rijksadviseur voor de fysieke leefomgeving
Nadenken over de knoop van straks vraagt om eerst na te denken over de mobiliteit van straks, stelt hij. “Het Nederlandse hoofdwegennet is zo goed als af. Des te relevanter wordt de rol van knopen. Daarbij spelen tegenstrijdige belangen: RWS focust op beheersing van de hoeveelheid verkeer op de hoofdwegen, Utrecht op een autoluwe stad en dat betekent dat juist meer verkeer wordt afgewenteld op de Ring en de knopen rond Utrecht. Toch kun je bij deze knoop prima een stuk landschap realiseren, door de snelweg te verlagen of er een stuk landschap overheen te leggen, zoals de ondertunnelde A2 bij Leidsche Rijn en bij De Groene Loper in Maastricht. Het punt dat ik graag wil maken: de knoop is van ons allemaal. Dat verplicht ons om na te denken over hoe je dit soort non-places kunt veranderen in kwaliteit-van-levenplekken, met inbegrip van goede verkeersstromen. Zulke infrastructurele transities vergen een lange adem maar de mentale transitie kunnen we nu al starten. Door bijvoorbeeld vergezichten te schetsen. De weg naar de knoop van de toekomst begint met verbeeldingskracht die laat zien dat mobiliteit en een fijne, hoogwaardige leefomgeving prima samen kunnen gaan.”