In 2025 vonden vier werkplaatsen plaats in NOVEX-gebieden en -provincies waar ruimtelijke en maatschappelijke opgaven zich opstapelen. Eén daarvan is ‘de Kraag van Utrecht’: een gebied ten oosten van de stad en onderdeel van het UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies.
In de werkplaatsen onderzoeken betrokken partijen met ontwerpkracht en maatschappelijke dialoog hoe ze complexe keuzes beter kunnen onderbouwen. Ze zijn een samenwerking van het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) en het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). De werkplaatsen worden uitgevoerd binnen de kaders van de Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp (ARO) en de Ontwerpagenda.
De Kraag van Utrecht
‘De Kraag van Utrecht’ maakt deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Waar dit gebied ooit diende om de stad Utrecht te verdedigen, vormt het nu een groene ‘buffer’ in de metropoolregio. Tegelijkertijd staat het onder druk. Wonen, werken, infrastructuur, energie, natuur en recreatie vragen om ruimte, terwijl het werelderfgoed beschermd moet blijven. Juist in deze Kraag wordt dat spanningsveld zichtbaar.
Kraag van Utrecht: een complexe stapeling van (101) ruimtelijke opgaven, zoals wonen en werken, natuur en recreatie, infrastructuur, energietransitie, sport en gezondheid, erfgoed en lokale initiatieven.
Ruimtelijke Arrangementen
De ruimtelijke en maatschappelijke opgaven in de Hollandse Waterlinies, de internationale instandhoudingsverplichting van Nederland en de ambitie om de Hollandse Waterlinies aantrekkelijk én toekomstbestendig te maken vragen om een goedeinterdepartementale en interbestuurlijke samenwerking. Het Rijk en de betrokken provincies werken daarom samen aan een Ruimtelijk perspectief voor de Hollandse Waterlinies. De afspraken hierover zijn vastgelegd in de Ruimtelijke Arrangementen. De uitkomsten van werkplaats Kraag van Utrecht dienen als inhoud voor dit perspectief.
Werkplaats Kraag van Utrecht
In drie ontwerpateliers is onderzocht of, waar en hoe urgente opgaven samengaan met de integrale ontwikkeling van de Hollandse Waterlinies. De focus lag op wat wél kan, met thema’s als woningnood, energietransitie, waterkwaliteit, gezondheid en klimaatadaptatie.
Meer dan twintig organisaties namen deel: het Rijk, provincies, gemeenten, waterschappen en (semi) publieke partijen. De werkplaatsen hebben bewust geen bestuurlijke besluitvorming. Het is een vrije denkruimte waarin verschillende perspectieven samenkomen. Dat leidt tot een gezamenlijk verhaal én een gedeeld handelingsperspectief.
Beeldverslag van het werkbezoek van de directeur-generaal, drie ontwerpateliers en een veldbezoek aan de Kraag gekoppeld. Het veldbezoek maakte deel uit van de maatschappelijke dialoog.
Handelingsperspectief Kraag van Utrecht
Het handelingsperspectief biedt een vaste logica om beslissingen te maken voor ruimtelijke ontwikkelingen in de Kraag. Twee vragen staan centraal:
- Moeten we hier de ontwikkelruimte zoeken?
- En zo ja, hoe vergroten we de kansrijkheid van de inpassing, met erfgoed als baathebber?
In de werkplaats zijn ontwerpprincipes en strategieën voor het vergroten van de kansrijkheid van ruimtelijke inpassing ontwikkeld. Om die concreet te maken, zijn voor vier gebieden de kansen voor het versterken van de landschappelijke waarden en UNESCO kernkwaliteiten uitgewerkt. Ieder gebied kent een grote samenhang in dynamiek, landschapskenmerken en opgaven. Deze kansenkaarten laten zien hoe de ontwikkelprincipes toegepast kunnen worden in de lokale context.
Evaluatie en vervolgstappen
Het initiatief om een werkplaats op te zetten heeft volgens deelnemers duidelijke meerwaarde. Ze verbindt partijen, verdiept het begrip van het gebied en biedt ruimte om complexe opgaven zorgvuldig te verkennen.
De komende periode geven betrokken organisaties vervolg aan de uitkomsten, onder meer via het Ruimtelijke perspectief Hollandse Waterlinies, een integrale visie voor de Kraag van Utrecht en bestuurlijke werkbezoeken op rijks- en provinciaal niveau.