Jong- en Oud Breskenpolder, Zeeland
Waterdunen: een ontwerp waar natuur, recreatie en kustverdediging samenkomen
Zeeland wilde dit complexe pakket in samenhang realiseren met verschillende partijen.
De tamelijke harde overgang tussen waterbeheer, veiligheid en recreatie.
Alles moest opgelost worden achter de bestaande zeedijk in de Jong- en Oud-Breskenspolder. De kustverdediging moest op orde gebracht worden en de economie (werkgelegenheid) moest worden gestimuleerd. Dat zou kunnen met een hoogwaardig recreatiepark. Natuurcompensatie zou plaatsvinden door de aanleg van een groot getijdegebied dat een goede biotoop biedt voor verschillende vogelsoorten en geschikt is voor zilte teelten.
Na jaren plannen maken en fondsen werven rondde de provincie in 2012 de verwerving af van de benodigde grond voor het project. Dit was een gevoelig proces geweest in een provincie waar de strijd tegen het water diep in het collectieve bewustzijn zit. Ontpolderen en het opgeven van vruchtbare landbouwgrond zijn concepten die weerstand opriepen. Toch werd uiteindelijk de bocht genomen en werd er afscheid genomen van de tarwe, vlas en uien. En van de boerenfamilies in deze polder.
Het eilandenrijk voor vogels in een voormalige agrarische polder.
Circulariteit in de praktijk
Het eerste ontwerp, uit 2005, werd gemaakt door landschapsarchitect Yttje Feddes en Grontmij. Er was een inspiratiebron: Parc du Marquenterre, het natuurlijke getijdegebied van de Somme in Noord-Frankrijk. Het eerste ontwerp werd in 2008 verder uitgewerkt door VHP Stedenbouwkundigen en Royal HaskoningDHV.
Het projectgebied beslaat 350 hectare voormalig boerenland achter de kust. Rondom het gebied werd een ringsloot aangelegd met een verhoogde oever (1,10 meter boven NAP). De zeedijk werd verbreed en verzwaard met de zeeklei die vrijkwam bij het graven van de kreken in het voormalige boerenland. De duinen in het recreatiepark zijn aangelegd met zand uit de Westerschelde. Circulariteit in de praktijk.
De inlaat van zeewater in de vernieuwde zeewering bij Waterdunen. 
In de zeedijk werden doorlaten geplaatst (getijdenduiker) en achter de dijk een kort inwateringskanaal. Hier ging het uitsluitend om veiligheid en controle en dat is ook te zien als je naar het kanaaltje kijkt: hier geen Franse inspiratie maar degelijke ingenieursarbeid. Aan de eind van het kanaal waar het krekensysteem begint, is onder water een ‘zandvang’ om te voorkomen dat Waterdunen snel verzandt. Het Zeeuwse Landschap heeft de verplichting tot monitoring en onderhoud van de zandvang en het inwateringskanaal.
Hoe werkt het? Bij hoogwater stroomt gecontroleerd zoutwater het gebied met de gegraven kreken binnen en met eb het gebied weer uit. De instroom is uit veiligheidswege gedempt. Buiten de zeedijk is het getijdeverschil vier meter, binnen Waterdunen is dat anderhalve meter (-75cm NAP / +75 cm NAP) en in het broedseizoen is het verschil kleiner (-55 cm / +55 cm). Zoals wel vaker in Nederland het geval is, gaan hier natuur, techniek en beheer hand in hand.
Recreatiepark en natuurgebied
Het recreatiepark van Molecaten beslaat 65 hectare kunstmatig duinlandschap. Molecaten heeft 50 hectare van dit deel van Waterdunen in eigendom, aangevuld met 15 hectare in erfpacht. Het is een ruim opgezet park met een camping en verschillende typen recreatiewoningen. Molecaten participeerde vanaf de start van het project in het planproces. Ook hier is de focus - naast recreatie - gericht op duurzaamheid, biodiversiteit en rentmeesterschap. Het landschapsontwerp voor het recreatiedeel is integraal benaderd, met een focus op minimalistische architectuur. Het stedenbouwkundig plan is van Roberto Meijer (MVSA), waarbij de onverharde weggetjes voor belevingswaarde zorgen temidden van de Vinex-achtige opzet. De huizen zijn zo veel mogelijk in de fabriek gemaakt waardoor het aantal vrachtbewegingen - en daarmee de belasting van het milieu - tot een minimum werd teruggebracht. De eerste 140 huizen zijn opgeleverd en de komende jaren komen daar nog 200 bij.
"Het natuurgebied is ingericht voor kustbroedvogels die profiteren van slikoevers en lage vegetatie. Waar grazende koeien het onderhoudt doen."
Het natuurgebied is ingericht voor kustbroedvogels als Grote Stern en voor vogels die profiteren van slikoevers en lage vegetatie. Grazende koeien doen het onderhoud. Sommige delen van het natuurgebied zijn bedekt met schelpen. Daarnaast is er ruimte voor zilte teelten en er is een oestergeul waar met succes oesters worden gekweekt.
De eerste metingen geven aan dat de vogels dit gebied weten te vinden. Voor bezoekers en vogelaars zijn er vogelhutten en paden door het gebied aangelegd. Het Zeeuwse Landschap is, net als Molecaten vanaf dag één betrokken geweest bij het project. Zij hebben de natuurgronden die door de provincie verworven waren inmiddels in bezit en in beheer.
Het grootschalige getijdelandschap achter de inlaat. 
Waarschijnlijk is voor de argeloze wandelaar de overgang niet zo snel te bemerken tussen het deel dat wordt beheerd door Het Zeeuwse Landschap en het deel dat ruimte biedt aan recreanten die te gast zijn bij Molecaten. Om draagvlak in de lokale gemeenschap te vergroten, zijn er geen hekken geplaatst. Wandelaars zijn hier welkom mits men zich aan de regels houdt. Voor de zekerheid is de beheerder van Het Zeeuwse landschap ook BOA. Er is onderzoek gedaan naar de bezoekers van Molecaten waaruit blijkt dat 65 procent van de bezoekers voor natuur, zon, zee en strand komt en de rest voor vogelspotten, wandelen en fietsen. Er is een verschuiving merkbaar: de tweede groep groeit.
Natuur, recreatie en kustverdediging hand in hand
Hoewel het natuurdeel al in 2021 werd geopend, is de menselijke ingreep nog steeds zichtbaar. Naar verwachting zal het landschap zich geleidelijk verder ontwikkelen. Wat betreft de werkgelegenheid is het een uitdaging om voldoende nieuwe huisvesting voor de benodigde werknemers in de regio te realiseren. Dat gaat niet zo makkelijk omdat de belangen van Molecaten vooralsnog niet samenvallen met die van de gemeente die de vergunningen moet verlenen. De feestelijke opening van het recreatiepark vond plaats in november 2024, 19 jaar na de eerste besprekingen met Molecaten.
Onder aan de streep is Waterdunen een geslaagd voorbeeld van hoe natuurcompensatie, kustverdediging, recreatie en technisch vernuft goed samen kunnen gaan als alle partijen in staat zijn om eensgezind en doelgericht het trage transformatieproces te doorstaan. Een voorbeeldstellende best practice temidden van de ‘verroompottisering’ van onze kust.